جستار نقد از نوع جستار

مده‌آ و انسان بودن – ج ۲۴

م

   زرین‌کوب در کتاب نقد ادبی‌اش گفته است: «در شعر و ادب، یونان یگانه‌کشوری است که به قول بعضی محققان تحول و تطوری منظم داشته است و در هر یک از مراحل تکامل اجتماعی آثار و انواعی را که مقتضای آن مرحله از تحول بوده‌است به وجود آورده است… در یونان، بر خلاف سایر ممالک اروپا تطور و تکامل انواع شعر تقریباً همواره با تحول اجتماعی حیات عمومی همقدم بوده است.»

   نمایشنامه‌ی مده‌آ اثر اوریپید برای اولین بار در سال ۴۳۱ پیش از میلاد، در آستانه‌ی جنگ‌های پلوپنزی روی صحنه رفت. ویرانی‌ها و وحشی‌گری‌های ناشی از این جنگ‌ها نمی‌تواند در اهمیت کلیدی و محوری خشونت در این نمایشنامه بی‌تأثیر بوده باشد. در این دوران بغرنج مسئله‌‌ی دیگری علاوه بر خشونت و بربریت مورد پرسش قرار می‌گیرد و آن مسئله‌ی زنانگی است.

نمایشنامه‌ی مده‌آ توصیفی از یک وضعیت پیچیده در انتخاب‌های یک زن است. مد‌ه‌آ که به تعبیر اوریپید زنی بربر و از اهالی حبشه امروزی است، به خاطر عشق به جیسون او را در به‌دست آوردن پشم زرین یاری می‌دهد و در این راه برادرش را هم قربانی می‌کند. جیسون وقتی به یونان بازمی‌گردد، می‌خواهد با دختر کرئون ازدواج کند، درحالی که مده‌آ صاحب دو فرزند از اوست. این کار خشم مده‌آ را برمی‌انگیزد و او تمام تلاش و توانایی خود را برای گرفتن انتقام به کار می‌گیرد و در این راه این بار فرزندان خود را می‌کشد و در انتهای با گردونه‌ای که اژدهایان آن را می‌کشند، از صحنه خارج می‌شود و این کار به او نوعی نیمه‌خداگونگی می‌بخشد.

مده‌آ در زمانه‌ای که زنان وظیفه و حقی به جز فرزندآوری نداشتند و با آن‌ها به مثابه‌ی موجودی پست‌تر و حیوان صفت برخورد می‌شد، نماینده‌ی یک طرز فکر است که اساساً زن‌بودگی را ـ به تعبیر سیمون دو بوآر در کتاب جنس دوم ـ زیر سؤال می‌برد:

«از میان تمام آفریده‌هایی که نیروی ادراک دارند و می‌اندیشند، ما زنان تیره روزترینیم

«…اگر ما شویی داشته باشیم که یوغ همخوابگی برایش خیلی خفت آور نباشد، زندگی ما آن زندگی‌ای می‌شود که دیگران برآن رشک می‌برند. وگرنه زن بهتر است بمیرد»

«در چشم من، جنگیدن در سه میدان نبرد از زادن یک فرزند خوشایندتر است»

او برعلیه این نظام از پیش تعیین شده می‌شورد. او به سبب تعلق‌نداشتن به آن محیط و به خاطر کنارگذاشتن ماسکی که به نام زنانگی رایج در آن عصر می‌شناسیم، توانسته‌است گفتمان‌های رایج یونان آن دوره را زیر پا بگذارد. اما پرسشی که در اینجا مطرح می‌شود این است که آیا به تعبیر اوریپید او در نهایت امر سربلند بیرون آمده یا اینکه صرفاً حق‌خواهی را امری ناممکن‌ نشان داده؟ درنهایت داستان می‌بینیم که او بعد از قربانی‌کردن فرزندانش درواقع شوهرش را نه به‌خاطر غم از دست دادن فرزند، بلکه به‌خاطر تضعیف جایگاه قدرتش ناکام گذاشته‌است.

«اگر زنان باستانی در میان تماشاگران بودند، احتمالاً واکنشی متفاوت از مردان شهروند یا شهروندان خارجی نشان می‌دادند. کودک کشی می‌تواند باورِ زن‌ستیز توانایی ِ سهمگین زنان برای شرارت را مورد تأیید قراردهد؛ این سهمناک‌ترین چیزی است که یک زن می‌تواند انجام دهد. اما احساساتی‌گری در مورد کودکان احتمالاً مسئله‌ی ماست؛ اوریپید، درمقایسه با وقتی که صرف درد و رنج جیسون و مده‌آ می‌کند، مسلماً وقت کمی به کودکان اختصاص می‌دهد. اما در حقیقت، مده‌آ واقعاً به مثابه‌ی یک زن یا یک انسان موفق نیست، بلکه بخش مادرانه/انسانی ِ ثنویت وجودش را از بین می‌برد تا به تمامی آن خدایی شود که نگهبان سوگند‌هاست. در این صورت، او از قید و بند‌های زندگی‌اش به عنوان یک زن، که با زایش بچه بر او تحمیل شده‌است، آزاد می‌شود.»

مده‌آ یک نیمه‌خداست. خورشید پدربزرگ اوست. او به‌خاطر داشتن فرّه ایزدی خود در نهایت امر از مجازات می‌گریزد اما آیا این خود مجازات سهمگین‌تری نیست؟ آیا عروج‌کردن او به سان یک قدیس ممکن‌است نشان‌دهنده‌ی این باشد که آدمیان برای برون‌رفت از این چرخه‌ی زندگی نیازمند قدرتی بالاتر از خودشان هستند؟ به تعبیر دیگر به‌نظر می‌رسد که تلاش او امری آرمانی و به مثابه‌ی یک اسطوره تلقی می‌شده یا اینکه اساساً نزدیک به ناممکن‌بودن امکان برابری حقوق بین مرد و زن مدنظر بوده است؟

نمی‌خواهیم و نمی‌توانیم نیّت نویسنده را بیان کنیم. حضور شخصی مانند مده‌آ در ناخودآگاه جمعی مردم یونان در سده‌ی چهارم پیش از میلاد و حضور همسرایانی که کار او را قبیح می‌شمارند، می‌تواند دالّ بر این باشد که این مسئله نه تنها اذهان را به خود مشغول می‌داشته، بلکه احتمالاً افرادی کم و بیش بوده‌اند که برخلاف وضع موجودشان شنا کنند. این بدین معناست که نمی‌توان به راحتی درباره‌ی بی‌فایده بودن کاری که او کرد حرف زد اما می‌توانیم دست کم بگوییم که کاری‌کردن ـ ولو اینکه به نابودی ما منتهی شود ـ بهتر از تنها تماشا‌کردن است.

منا شاطری از منا شاطری
جستار نقد از نوع جستار

آخرین مطالب

نویسندگان